Umut Edenlerin Dili – La Lingvo Internacia

Esperanto, Leh göz hastalıkları doktoru L. L. Zamenhof tarafından 1887 yılında yaratılmış olan bir dildir. Amacı dünyaya barış ve iletişim getirecek kolay ve esnek bir evrensel ikinci dil olması ve bu dil konuşurlarının bir komünitesi bulunmasıydı. Çünkü inanıyordu ki toplumu olmayan bir dil var olamazdı. Aslında bunun için düşündüğü ilk ad basitçe “uluslararası dil” (la lingvo internacia) idi. İki yıl sonraysa dilin ilk takipçileri “Esperanto” adını benimseyip kullanmaya başlamışlardı. O günlerden beri bu ad resmi olarak kullanılmaktadır. “Esperanto” sözcüğü bu dilde “umut eden” anlamına gelir.

Esperanto, dünyada en az 1.000 ya da birkaç bin kişi tarafından anadil olarak konuşulurken[1][2] en az 63.000 kişinin ikinci dilidir.[3] Dil, 20. yüzyılda hem linguistik hem sosyal anlamda büyümüştür. Nazi Almanyası ve Stalin komutasındaki Sovyetler Birliği altında zorluklarla karşılaşılmasına rağmen dil konuşurları organizasyonlar düzenlemeye devam ettiler. 1954 yılında Birleşmiş Milletler, Esperanto’nun uluslararası kullanımına olan resmi desteğini duyurdu.[4] Hiçbir ülkenin resmi dili olmamasına rağmen Macaristan ve Çin eğitim sistemlerinde öğretilmektedir.[5][6]

“En multaj lokoj de Ĉinio estis temploj de la drako-reĝo. Dum trosekeco oni preĝis en la temploj, ke la drako-reĝo donu pluvon al la homa mondo. Tiam drako estis simbolo de la supernatura estaĵo. Kaj pli poste, ĝi fariĝis prapatro de la plej altaj regantoj kaj simbolis la absolutan aŭtoritaton de la feŭda imperiestro. La imperiestro pretendis, ke li estas filo de la drako. Ĉiuj liaj vivbezonaĵoj portis la nomon drako kaj estis ornamitaj per diversaj drakofiguroj. Nun ĉie en Ĉinio videblas drako-ornamentaĵoj, kaj cirkulas legendoj pri drakoj.”[7]

Batı dillerinden en az birine biraz hakimseniz yukarıdaki alıntıda gözünüze benzer sözcükler çarpmış olabilir. Eğer okuma pratiği yapmak isterseniz bazı harflerin nasıl seslendirildiğini bilmeniz gerekmektedir:

J: y
C: ts
Ĉ : ç
Ĝ: c
Ĥ : gırtlaktan “h” sesi – ender olarak yumuşak bir “k”
Ĵ: j
Ŝ: ş
Ŭ: dişlerin dudaklara değdirilmediği bir “v” (ya da “w”)

Metnin yaklaşık olarak çevirisi ise şu şekildedir:

“Çin’deki pek çok yerde, Ejder Kral’ın tapınakları vardı. Kuraklık zamanlarında insanlar, Ejder Kral’ın dünyaya yağmur vermesi için dua ederdi. O zamanlarda ejder doğaüstü bir yaratığın sembolüydü. Daha sonraysa feodal imparatorun ve mutlak monarşiyle birlikte en yüce yöneticilerin ve ataların sembolü oldu. İmparatorun, ejderin oğlu olduğu iddia edildi. Sahip olduğu her şey ejder adı taşıdı ve çeşitli ejderha figürleriyle süslendi. Şimdi ejder dekorasyonları Çin’de her yerde görülebilir ve efsaneler nesilden nesle aktarılmaktadır.”

28 harfli Esperanto abecesi.

Ve tıpkı dikkatinizi çektiği gibi Esperanto çoğunlukla Avrupa’daki Hint-Avrupa dilleri baz alınarak üretilmiş olan bir dildir. Seslerin çoğu Slav dillerine benzerken sözcükler genellikle Romans dillerinden gelir ancak az olarak Alman ve Yunan kökenlere de rastlanır. Görünüş itibariyle bu dillere benzese de aslında Türkçe gibi eklemeli bir dildir. Esperanto’nun kuralları gibi okunuşu da kolay ve sade tutulmak istenmiş ve yalnızca İspanyolca’ya ait beş ünlü harf kullanılmıştır.

Reklamlar

Esperanto’daki bütün tekil adlar (isimler) “-o” ile biterken bütün çoğul isimler “-oj” ile biter. Bütün ön adlar (sıfatlar) “-a” ile biter ve çoğul adları tanımlamaları gerektiğinde “-aj” ekine dönüşür. Eğer bir nesne belirtilmek isteniyorsa tüm bunların sonuna “-n” getirilir. Tekrar edelim, ön adlar adlara uyum sağlamak zorundadır.

viro: adam
viroj: adamlar
viron: adamı
virojn: adamları

timema: utangaç
timemaj: utangaçlar
timeman: utangacı
timemajn: utangaçları

Mi ŝatas timemajn virojn.
Ben utangaç adamları severim.

Hemen her zaman kurallı bir dil olan Esperanto bu özelliği nedeniyle birçok kişi tarafından hedef gösterilmiştir. Batı dillerinden çoğunda “-o” ekiyle biten adlar erildir ve bu dilin tamamı bu çerçevede şekillenmiştir. “Bey” anlamına gelen “sinjoro” ve “hanım” anlamına gelen “sinjorino” ile birlikte “baba” anlamına gelen “patro” ve “anne” anlamına gelen “patrino” büyük tartışma konusudur.[8] Çünkü sözgelimi dillerde “-ino” küçültme ekidir ve bir hanıma “beyefendicik” ve bir anneye “babacık” demiş olursunuz.

Reklamlar

La Lingvo Internacia’ya dair bir diğer eleştiri de kuruluş amacıyla nötral olması beklenirken yalnızca ama yalnızca Avrupa dillerinin özelliklerini taşımasıdır.[9] Avrupalı dilleri konuşan kişilerin öğrenmesi ve iletişim kurması çok kolay olurken başka dil ailelerinden gelen lisanlar çevresinde yaşayan insanlar için hala öğrenmesi kolay olmayan bir dildir. Dolayısıyla biz Türkçe konuşurlarının İngilizce ya da Esperanto öğrenme çabası arasında büyük fark bulunmayacaktır. Nitekim Esperanto dünyanın en kolay dili olsaydı bile, zaten çok yaygın bir şekilde kullanılan İngiliz Dili pek çok kişinin öğrenmesi için yeterince basit olduğundan büyük bir etki bırakmayabilirdi. Daha fazla kişi tarafından kullanılmasına rağmen Çince’nin (Mandarin) dünyanın ana dili olmamasının nedeni de zaten budur.

Yine de kendinizi bu komiteye dahil etmek, ya da arkadaşlarınızla iletişim kurmak için Esperanto’yu öğrenmek isterseniz, internetteki neredeyse bütün kaynakların ücretsiz olduğunu bilmeniz motive edici olacaktır. Komite, dilin yaygınlaşması için kar amacı taşımayan pek çok etkinlik de sunmaktadır.

Peki siz İngilizce’nin yerini alması için bir küresel dil oluşturma çabasını destekliyor musunuz?

Kaynakça:
1. Haral Haarmann (2011), Eta Leksikono Pri Lingvoj.
2. Jouko Lindstedt (2016), Oftaj Demandoj Pri Denaskaj Esperant-Lingvanoj.
3. Libera Folio.
4. UNESCO.
5. Taylor & Francis Hoboken (2013), Michael Byram and Adelheid Hu: Routledge Encyclopedia of Language Teaching and Learning, sf: 229.
6. Will Firth (1998), Esperanto and Anarchism.
7. Maire Mullarney (1999), Everyone’s Own Language, sf: 147.
8. Bertilo, Seksa Signifo de O-Vortoj.
9. JBR.

Bir Cevap Yazın

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.