Tarihin Tozlu Sayfaları: Ansiklopedinin Tarihi

Birçok neslin sayfalarını karıştırdığı, adeta hayatı keşfettikleri ansiklopedi, Yunanca “ἐγκύκλιος παιδεία (enkyklios paideiadan)” sözcüğünden gelmekte olup “bilgi dairesi, bilgi çemberi, genel eğitim ve öğretim” gibi bir anlam taşımaktadır.[1] Ansiklopedi, diğer bütün bilgi kaynakları gibi içinden çıktıkları toplumların siyasi, ekonomik ve toplumsal formasyonlarını birebir yansıtırlar, böylelikle de onların tarihsel süreçlerini incelerken dönemlere ilişkin anlamlı bilgilere ulaşmak mümkün hale gelir.[2]

Bilinen ilk ansiklopedi çalışması, M.Ö. 338 yılında ölen Platon’un yeğeni  Speusippus  tarafından tasarlanmış. Speusippus amcası Platon’un o gün için son derece popüler olan görüşlerini matematik, felsefe ve tarih başlıkları altında kategorize ederek ayırmaya ve bir seri halinde hazırlamaya kalkışmıştır.[3]

“Ansiklopedinin artık bilgilerin dökümünü ve eleştirisini yapmakla yetinmeyip, bilgisizliğe ve anlamsız inançlara karşı koyarak insan düşüncesinin gelişmesini de sağlaması gerektiği anlayışı yaygınlaşmaktaydı” (Gelişim Hachette, 1993: 224)

Türk tarihinde de çeşitli ansiklopedi çalışmaları gerçekleşmiştir. Bu yazarların en meşhuru Katip Çelebi’dir. İlk Türk ansiklopedi yazarları  İbni Sina  ve  Farabi  ile Farabi’nin çağdaşı Abdullah bin Muhammed bin Ahmed bin Yusuf el-Harezmi’dir.[4]

Ansiklopediler makaleler  ve maddeler olarak ikiye ayrılır, bunlara çoğunlukla başlığına göre düzenlenen alfabetik sırayla erişilir.[5]  Ansiklopedi maddeleri sözlüktekilerden  daha uzun ve daha detaylıdır. Bunların iki önemli özelliği, konuların yöntemli düzenlenmesi ve her şeyi içine almasıdır. Sözlükler gibi bir kelimenin çeşitli anlamlarını veren eserler değildir.

Geçmişten itibaren hep yazılı olarak hazırlanmış olsa da, internette  görsel olarak hazırlanan ansiklopediler de vardır.

Kaynakça:
1. Quintilian,  Institutio Oratoria.
2. Zakir Avşar, Elif Emre Kaya, Songül Omur, Toplumsal ve Siyasal Bir Proje: Ansiklopedi ve Ansiklopedizm, sf: 234.
3. İrfan Yalın (2019), Ansiklopedilerin Kültür Tarihi.
4. Vikipedi
5. R. R. K. Hartmann,  Gregory James (2002), Dictionary of Lexicography.